Wat gaat er gebeuren met de Wet raadgevend referendum?

Niemand kan in de toekomst kijken, maar het ziet er naar uit dat we een raadgevend referendum gaan krijgen over de onlangs gewijzigde Wet Inlichtingen- en veiligheidsdiensten (sleepwet). De grens van 300.000 steunbetuigingen schijnt te zijn bereikt. Een referendum waarnaar door de formerende partijen niet reikhalzend wordt uit gezien, om het voorzichtig te stellen.

Een tweede referendum in twee jaar. Het instrument voorziet kennelijk in een behoefte, zou je kunnen zeggen.

Wat gaat er gebeuren?  Waarschijnlijk zullen we bij gelegenheid van de gemeenteraadsverkiezingen (maart 2018) de vraag voorgelegd krijgen of met de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten de juiste balans is getroffen tussen de veiligheidsbelangen – behartigd via de operationele mogelijkheden van de veiligheidsdiensten – en de grondrechtelijke belangen van burgers en organisaties (privacy, vrijheid van informatievergaring en meningsuiting, e.d.). Een heel wat minder ingewikkeld vraagstuk dan de kluwen van vraagstukken die bij de goedkeuringswet van het EU-Oekraïne Associatieverdrag voorlag. Een controversieel vraagstuk ook waar heel verschillend over wordt gedacht, ook binnen partijen. Een goed onderwerp om eens te oefenen met het referendum; want referenderen moet we in Nederland echt nog leren.

(Zie daarover de Volkskrant, Referendum speeltje voor populisten? (26 november 2016)  en eerder de Volkskrant, Schaf referendum niet af wegens eigen falen (8 april 2016).

Er wordt inmiddels wel flink gespeculeerd. Kan de regering niet een referendum voorkomen door alsnog de Wet raadgevend referendum snel in te trekken? (Zoals de Kiesraad bij monde van een woordvoerder theoretisch mogelijk acht.) Of misschien snel de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten te wijzigen, zodat het onderwerp van het referendum wegvalt?

Nee. Dat kan niet. De Wet raadgevend referendum intrekken kan natuurlijk altijd, maar dan zal het raadgevende referendum over de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten toch gewoon afgehandeld worden onder de regels van de oude Wet raadgevend referendum. Je kunt niet tijdens de wedstrijd de goalpalen gaan verzetten. Wetten en ook de intrekking van wetten hebben – op grond van het rechtszekerheidsbeginsel  (een van de meest fundamentele beginselen van een rechtsstaat) – in beginsel geen terugwerkende kracht. Het snel wijzigen van de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten stuit op datzelfde rechtszekerheidsbeginsel. En dat dan nog los van de totale politieke chaos die zo’n manoeuvre zou veroorzaken en de smet die het op de betrouwbaarheid van de overheid zou werpen.  Zeker het snel wijzigen van de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten zou, als dat nog zou kunnen, vals spel zijn.

Maar wat dan met artikel 128 van de Wet raadgevend referendum (Wrr)? Dat artikel zegt tot dat de Wrr vervalt als de grondwetsherziening die voorziet in een correctief referendum in werking treedt? Ja, dat staat er zeker, maar die grondwetsherziening gaat er niet komen. En door het feit dat de wet met de grondwetsherziening tot een correctief referendum er niet komt (niet zal worden aangenomen), kan die ook niet in werking treden. En dat betekent dat ook de Wet raadgevend referendum niet automatisch gaat vervallen. De Wrr zal uit het juridische leven moeten worden getild door expliciete intrekking. Wellicht is het verstandig om daarmee – als dat al het plan is – even te wachten tot aan het referendum van maart 2018.

Voor wie het eens na wil lezen: hierbij de tekst artikel 128 Wet raadgevend referendum:

Artikel 128

 1 Deze wet treedt in werking met ingang van de eerste dag van de vierde kalendermaand na de datum van uitgifte van het Staatsblad waarin zij wordt geplaatst en vervalt op het tijdstip waarop de wet of wetten ter uitvoering van de in het voorstel tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum, ingevoegde paragraaf 1A van hoofdstuk 5 van de Grondwet in werking treedt of treden

2 Ten aanzien van wetten waarvoor op het tijdstip van het vervallen van deze wet de termijn voor het indienen van een inleidend verzoek tot het houden van een referendum is ingegaan, blijft het bepaalde in deze wet ook na dat tijdstip van kracht

De nog belangrijker vraag is natuurlijk  nu:

Kan er een referendum komen over de intrekkingswet van de Wet raadgevend referendum?

Het  regeerakkoord Vertrouwen in de toekomst van oktober 2017 stelt: ‘De Wet raadgevend referendum wordt ingetrokken.’ Zou je over de intrekking van de Wet raadgevend referendum nog een referendum kunnen houden? Heel waarschijnlijk niet.

Zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat de intrekkingswet raadgevend referendum een uitgestelde inwerkingtredingsbepaling zou kennen, en dus niet onmiddellijk na bekendmaking inwerking treedt (onmiddellijke inwerkingtreding is de regel) lijkt dat niet voor de hand te liggen. Onze Grondwet bepaalt (art. 87) dat een wetsvoorstel een wet wordt nadat het is bekrachtigd door de regering. Dat gebeurt meestal onmiddellijk na het aannemen van het voorstel door de Eerste Kamer. Gebruikelijk is de wet daarop ook direct inwerking te laten treden (onmiddellijke inwerkingtreding, dus aansluitend op de bekendmaking van de wet met inachtneming van de termijnen van de Bekendmakingwet).. De regering, die kennelijk van de wet af wil, zal daar zeker op aan sturen.

Zo’n  normale inwerkingtredingstermijn zal op zich meestal te kort zijn om dan nog succesvol een referendum te kunnen lanceren. De Wet raadgevend referendum (Wrr) kent daarom termijnen (en ook beslissingen) die ervoor moeten zorgen dat referenda mogelijk blijven. De techniek is dat een wet niet eerder in werking kan treden dan op het laatste moment waarop nog om een referendum kan worden verzocht. Maar geldt dat nu ook voor de Wrr zelf, met name voor de intrekkingswet van de Wrr? Je zou kunnen zeggen van niet (ook als is de Wrr in de Wrr zelf niet uitgezonderd). Als de Wrr wordt ingetrokken, is daarvan de hele bedoeling natuurlijk dat er geen referendum meer kan worden gehouden. En eigenlijk is met een aangenomen intrekkingswet Wrr de wet die referenda mogelijk maakte weg. Aan de andere kant kan je volhouden dat ook (of wellicht juist) over de intrekking van de Wrr moet kunnen worden gereferendeerd.

Het precedent van de intrekking van de Tijdelijke referendumwet in 2004

De regering stelde zich in 2002 bij het voornemen tot intrekking van de Tijdelijke referendumwet (Trw), die tussen 1999 en 2004 gold, op het eerste standpunt. De intrekkingswet maakte het door de gehanteerde methodiek van uitzondering en inwerkingtredingstechniek onmogelijk om over de intrekkingswet van de Trw nog een referendum te organiseren.

Dat ging de Raad van State, die in 2002 adviseerde over het voorstel van de intrekkingswet (Kamerstukken II 2002/03, 28 739, A) Trw, té ver. De Raad oordeelde als volgt.

“Een inwerkingtredingsbepaling die de toepasselijkheid van de geldende Trw op de mogelijkheid van het indienen van een inleidend verzoek tot het houden van een referendum over de intrekkingswet voor wil zijn, blijft dus een slag in de lucht. Na onherroepelijke toelating van zo’n inleidend verzoek vervalt ingevolge artikel 13 Trw hetgeen in de intrekkingswet over de inwerkingtreding ervan is geregeld. Enkel en alleen indien op de voet van artikel 16 Trw met een uitdrukkelijke verwijzing naar die bepaling wordt vastgesteld dat de inwerkingtreding geen uitstel kan lijden, kan het wetsvoorstel zo worden opgezet dat het in werking treedt voordat gebruik gemaakt kan worden een referendum over de intrekkingswet te houden. Dan zou echter gemotiveerd moeten kunnen worden dat die inwerkingtreding geen uitstel kan lijden.”

Dus alleen als de inwerkingtreding geen uitstel kan lijden, geen referendum over de intrekkingswet én het moet deugdelijk gemotiveerd. In die zin klopte het wat vanmorgen (11 oktober 2017) in de Volkskrant stond: De Raad van State vindt dat een referendum over de intrekkingswet mogelijk moet zijn. Tenminste…De tegenwoordige tijd loopt wat voor de troepen uit. Dat was wat de Raad van State vond in 2002 in het kader van de advisering over de intrekking van de Trw. Waarschijnlijk zullen ze dat ook in 2017 nog wel zo vinden, maar…het is alleszins waarschijnlijk dat de regering zal betogen dat het intrekkingsvoorstel van de Wrr uit 2017 geen uitstel duldt. En naar alle waarschijnlijkheid zal de regering net zo kort en politiek motiveren als de tweezinsverhandeling uit het regeerakkoord: de Wrr ‘heeft niet gebracht wat werd verwacht’. Einde oefening. Het advies van de Raad van State hoeft – ook als het gelijkluidend is met dat van 2002 – niet te worden gevolgd. Ik vrees dat daarmee de kous af zal zijn. Het wordt naar alle waarschijnlijkheid een politiek spel want in het parlement heeft de Wrr nauwelijks vrienden.

En overigens ben ik van mening dat, mocht er toch voor de chique oplossing worden gekozen – dus toch een mogelijkheid tot referendum over de intrekkingswet Wrr – dat dat dan zou moeten gebeuren via de overgangsrechtelijke techniek van de uitgestelde werking van de procedurebepalingen en niet via op termijn gezette inwerkingtreding.

 

Advertisements

About wimvoermans

Meer nog te vinden op http://www.wimvoermans.nl/ en op facebook http://www.facebook.com/wim.voermans.58
This entry was posted in Algemeen, Politiek and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

4 Responses to Wat gaat er gebeuren met de Wet raadgevend referendum?

  1. Ine van Haaren-Dresens says:

    Dat het niet rechtsstatelijk zou zijn een referendum over de Sleepwet te voorkomen door snel de Wet op het raadgevend referendum in te trekken of de Wet op de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten te wijzigen, ben ik van harte eens. Maar bij “Nee. Dat kan niet.” schoten me de woorden die W.C.L. van der Grinten decennia geleden in zijn colleges burgerlijk recht nogal eens bezigde, door het hoofd: ” Het mag niet dames en heren, maar het kan wel”. De wetgever deinsde in het verleden helaas meer dan eens niet terug voor het met terugwerkende kracht wijzigen van wetgeving, zelfs als de burger daardoor met bepalingen die inbreuken op zijn grondrechten of met hem anderszins belastende bepalingen werd geconfronteerd. Om nog maar te zwijgen van maatregelen van de wetgever die direct ingingen tegen eerdere jegens burgers door bewindspersonen of het kabinet gedane toezeggingen die de burger in de gerechtvaardigde verwachting dat zij zouden worden nagekomen, tot handelen of nalaten hebben aangezet. Vertrouwen in de toekomst??

  2. Rob Kooijman says:

    U citeert de RvS die adviseert: “Enkel en alleen indien op de voet van artikel 16 Trw met een uitdrukkelijke verwijzing naar die bepaling wordt vastgesteld dat de inwerkingtreding geen uitstel kan lijden, kan het wetsvoorstel zo worden opgezet dat het in werking treedt voordat gebruik gemaakt kan worden een referendum over de intrekkingswet te houden. Dan zou echter gemotiveerd moeten kunnen worden dat die inwerkingtreding geen uitstel kan lijden.”

    Evenwel in artikel 16 Trw, lid 1 staat: “Indien de inwerkingtreding van een wet waarover een referendum kan worden gehouden, geen uitstel kan lijden, kan onder verwijzing in die wet naar dit artikel de inwerkingtreding in afwijking van de artikelen 12 en 13 worden geregeld, onverminderd de mogelijkheid over de wet een referendum te houden“.

    Denkt u niet dat de RvS die ‘onverminderd’-clausule in het advies op dat moment over het hoofd ziet? Dezelfde ‘onverminderd’-clausule staat ook artikel 12 Wrr.

    • wimvoermans says:

      Het ging om de techniek van inwerkingtreding Rob; die was zo ingeregeld dat het organiseren van een referendum zowat onmogelijk werd (“een slag in de lucht”). Ik denk niet dat de Raad erover heen heeft gelezen, maar juist dat “onverminderd” als uitgangspunt goed heeft gezien en begrepen. Dank voor je reactie.

      • Rob Kooijman says:

        Het ging op dit punt over een wetsvoorstel voor een intrekkingswet – een wet die intrekking van de Trw zou regelen – en dat zou zonder referendum over de intrekkingswet mogelijk zijn. De RvS verwijst dan naar artikel 16 Trw, maar noemt daarbij dan niet de ‘onverminderd’-clausule. Hoe ziet u dit?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s