Spelregels huidige formatieprocedure uit de tijd

Zijn de regels die het formatieproces beheersen de afgelopen dagen geschonden? VVD-leider Rutte’s mededeling in Tweede Kamer dat hij door wilde onderhandelen is volgens sommigen in strijd met de staatsrechtelijke regels van het formeren. Die gebieden immers dat de koningin op basis van consultaties een informatieopdracht of formatieopdracht geeft. Nu was het volgens sommigen al niet ‘chique’ dat Rutte voor de consultaties af al duidelijk maakte dat hij het regeerakkoord wilde schrijven, maar dat hij na zijn advies het over een andere boeg gooide en zei verder te willen onderhandelen met CDA en PVV wordt gezien als het onrechtmatig buiten spel zetten van het staatshoofd.

En toch is er staatsrechtelijk niet veel mis met zijn handelwijze. Weliswaar doorbreekt hij een conventie, die gebiedt dat fracties na hun advies afwachten wat de majesteit beschikt, maar in wezen staat het een fractieleider vrij te zeggen dat hij wil (verder) onderhandelen met wie dan ook. Het Nederlandse staatsrecht kent geen onderhandelingsmortuarium gedurende de formatie. Iedereen mag kopjes koffie gaan drinken of dineren met wie die wil om de mogelijkheden van een nieuw kabinet te bespreken.

Wat de huidige formatie wel laat zien is dat de conventies die we hebben voor het formeren van een kabinet uit de tijd beginnen te raken, omslachtig zijn en ruis veroorzaken. Het is een gedeeltelijk onnavolgbaar schimmenspel met veel politieke codetaal, niet langer in lijn is met de huidige politieke realiteiten. Waar het bij complexe politieke verhoudingen in verzuild Nederland goed was om een gezaghebbende vorst, vertrouwelijk, het voortouw te laten nemen bij kabinetsformaties, doet het inmiddels wat vreemd aan dat op basis van de verkiezingsuitslag van de Tweede Kamer, de vice-voorzitter van de Raad van State en de voorzitters van de beide Kamers langskomen, waarna de fractievoorzitters zich met de pet in de hand vervoegen. Die geven een advies dat ze nog geen 50 meter van de balkontrappen van het paleis publiekelijk bekend maken. Daarmee wordt de manoeuvreerruimte van de koningin miniem en haar positie kwetsbaar. Immers als ze afwijkt van de lijn die uit de meerderheid van de adviezen spreekt, kan daarin een politiek standpunt worden gelezen. En dat is nu juist niet de rol die het staatshoofd heeft. Daarbij komt dat de huidige generatie politici zelf steeds meer de regierol claimt bij het formeren.

En daar is veel voor te zeggen. Het hoeft voor het vertrouwen in de politiek helemaal niet slecht zijn dat de Tweede Kamer meer regie neemt bij de formatie. Er zijn verschillende argumenten. Bij het formeren van een kabinet is de verkiezingsuitslag van de Tweede Kamer leidend, dus waarom zou de Tweede Kamer dan niet de leiding nemen bij het formeren? Na verkiezingen zou de Kamer bij meerderheidsbesluit zelf een adviseur uit kunnen nodigen om de mogelijkheden van een meerderheidskabinet te onderzoeken. De Kamer kan daartoe bij een gewone motie besluiten. Deze onderzoeker, of informateur kan van binnen of buiten de Tweede Kamer komen, en er kunnen afspraken worden gemaakt over de wijze waarop die aan de Kamer rapporteert. De kamervoorzitter, die zich verstaat met de collega van de Eerste Kamer, kan als procesbewaker fungeren. In het geval van een impasse (bijvoorbeeld na een kabinetscrisis) zou het staatshoofd alsnog gevraagd kunnen worden via de huidige biechtstoelprocedure een informateur aan te wijzen. Als de fracties in de Tweede Kamer dusdoende tot een meerderheidscoalitie en een program komen, kan de koningin als sluitstuk een formateur aanstellen want dat moet wel volgens de huidige staatsrechtelijke regels wel door haar gebeuren. Deze wijze van regievoering door de Tweede Kamer is volgens mij veel logischer dan de huidige procedure waarbij ook de Eerste Kamer zich soms bemoeit met de formatie en ook de vice-voorzitter van de Raad van State invloed uitoefent. De Tweede Kamer is de belangrijkste politieke as in ons bestel. De regering heeft het vertrouwen nodig van die Kamer om te kunnen blijven functioneren. Dan ligt het voor de hand dat die Kamer bij het ontwikkelen van een vertrouwensrelatie zelf het voortouw heeft. Een dergelijke houding draagt waarschijnlijk ook bij aan een groter gevoel van verantwoordelijkheid bij de Kamer voor het hele formatieproces. Nu wordt er toch nog vaak strategisch geschaakt en afgewacht, waardoor soms onnavolgbare schijnvertoningen ontstaan die niemand nog bedienen.

 Staatsrechtelijke regels komen vaak voort uit conventies, die op hun beurt weer uit politieke praktijken worden geboren. Vergis ik mij niet, dan is dat proces van de verandering van conventies waar het de kabinetsformatie betreft op dit ogenblik al in volle gang. De afgelopen maanden hebben laten zien dat de fracties in de Tweede Kamer aarzelend, maar duidelijk, meer regie nemen bij de formatie. En dat hoeft – als we even abstraheren van de uitkomst ervan – op zich zelf geen slechte zaak te zijn. In strijd met de regels is het in ieder geval niet.

Gepubliceerd in de Volkskrant 9 setpmber 2010

http://www.publiekrechtenpolitiek.nl/spelregels-huidige-formatieprocedure-uit-de-tijd/

Advertisements

About wimvoermans

Meer nog te vinden op http://www.wimvoermans.nl/ en op facebook http://www.facebook.com/wim.voermans.58
This entry was posted in Politiek and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s